Korte samenvatting
‘Iedere verandering is een verslechtering, zelfs een verbetering.’ Dit aforisme van de dichter J. C. Bloem gaat ver, maar een kritische blik op de zin en onzin van veranderingen door en in organisaties is geen overbodige luxe. Veel veranderingen – denk aan ingrijpende reorganisaties, fusies, cultuurtrajecten – brengen immers het nodige teweeg. Soms zijn dat betere resultaten, soms worden achterhaalde routines of nieuwe psychologische contracten doorbroken. Veranderingen leiden in ieder geval vaak tot onrust, stress, onzekerheid en angst voor het nieuwe.
Daarom stelt Van Witteloostuijn: ‘Idealiter zou de nulhypothese bij een verandertraject moeten luiden dat veranderen niet nodig is. Daarmee wordt de bewijslast gelegd bij degenen die moeten veranderen. Dat vereist automatisch een gedegen analyse over het waarom van de verandering.’2 Veranderen is dus niet zinvol als het onnodig is, als het schort aan een duidelijke beweegreden. Veranderen is evenmin zinvol als het verkeerd gebeurt, als het ontbreekt aan de juiste verandercapaciteit. In beide gevallen leidt dit tot een verkeerde scope van de verandering en het verandermanagement.
Door te beperkte kennis, vastgeroeste routines of bijziendheid wordt de aanleiding voor de verandering verkeerd geïnterpreteerd. Een adequate diagnose biedt dan soelaas. Een beschouwing van de interne en externe context, de (verander)historie, huidige missie en ambitie en noodzaak vormen daarbij het begin. Zo worden startsituatie, aanleiding en scope van de verandering scherp in beeld gebracht. Ook moet het effect van de verandering duidelijk zijn: waartoe moet en zal de verandering leiden? De eerder genoemde beperkingen belemmeren niet alleen het formuleren van een werkzame verandervisie, ze kunnen ook negatief uitwerken op de verandercapaciteit. Dat is bijvoorbeeld het geval als betrokkenen vervallen in het zogeheten pigeon holing: het simplificeren van een vraagstuk zodat het past in een categorie met de daarbij behorende oplossing. Men kiest dan niet de interventies die passen, maar die men beheerst of eerder met succes heeft toegepast.
